బోనాల పండుగకు వేల ఏళ్ల చరిత్ర..రాణి రుద్రమదేవి నుంచి శ్రీకృష్ణదేవరాయల వరకు

ఆగస్టు 9, 2026 | నిజం న్యూస్

తెలంగాణ సాంస్కృతిక వైభవానికి ప్రతీకగా నిలిచే బోనాల పండుగ చరిత్ర నిన్నమొన్నటిది కాదని, దానికి వేల ఏళ్ల సుదీర్ఘ ప్రస్థానం ఉందని చారిత్రక ఆధారాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. 1816లో హైదరాబాద్‌లో ప్లేగు వ్యాధి సోకినప్పుడు అమ్మవారిని శాంతింపజేయడానికి ఈ పండుగ మొదలైందని చాలామంది భావిస్తారు. కానీ, అంతకు కొన్ని వేల సంవత్సరాల ముందు నుంచే తెలంగాణ గడ్డపై ఈ సంప్రదాయం ఉందని పరిశోధనలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

చరిత్ర పరిశోధకుడు డాక్టర్ ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ ప్రకారం, సుమారు 3 వేల ఏళ్ల కిందటే ఆషాఢ మాసంలో అమ్మవారికి బోనం సమర్పించే ఆచారం ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. దీనికి నిదర్శనంగా కామారెడ్డి జిల్లా మరంద్రాళ్ల తండా సమీపంలోని రాతి గుట్టల్లో స్త్రీలు నెత్తిన బోనం ఎత్తుకున్న శిల్పాలు కనుగొన్నట్లు పరిశోధకులు పేర్కొంటున్నారు.

అంతేకాకుండా, సుమారు 1600 ఏళ్ల కిందటి విష్ణుకుండినుల కాలం నాటి ‘గర్భాపాత్ర’ కూడా మేడ్చల్ జిల్లా కీసరగుట్ట వద్ద లభించింది. అమ్మవారి ఆరాధన, నైవేద్య సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన ప్రాచీనతను అర్థం చేసుకోవడంలో ఇటువంటి పురావస్తు ఆధారాలు కీలకంగా నిలుస్తున్నాయి.

కాకతీయుల కాలంలోనూ బోనాల ప్రస్తావన

కాకతీయుల పాలనలోనూ బోనాలు వైభవంగా జరిగాయని చారిత్రక గ్రంథాల్లో ప్రస్తావనలు కనిపిస్తున్నాయి. కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి తన కుమార్తె ముమ్మడమ్మకు సంతానం కలగాలని మొగిలిచర్లలోని ఏకవీరాదేవికి బోనం సమర్పించినట్లు ఏకామ్రనాథుడి ‘ప్రతాప చరిత్ర’ గ్రంథంలో ఉన్నట్లు పరిశోధకులు పేర్కొంటున్నారు.

అదేవిధంగా ‘పండితారాధ్య చరిత్ర’లో కూడా ఆ కాలంలోని అమ్మవారి ఆరాధన, ఉత్సవాలకు సంబంధించిన ప్రస్తావనలు కనిపిస్తాయి. దీంతో తెలంగాణలో గ్రామదేవతలు, శక్తి ఆరాధనకు కాకతీయుల కాలంలోనే ఉన్న ప్రాధాన్యం స్పష్టమవుతోంది.

1516లోనే శ్రీకృష్ణదేవరాయల శాసనం

బోనాల పండుగ గురించి అధికారికంగా ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి ముఖ్యమైన శిలాశాసనం శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం నాటిది. క్రీ.శ. 1516 మే 4న వేయించిన ఈ శాసనం ప్రస్తుతం హైదరాబాద్‌లోని రాష్ట్ర పురావస్తు ప్రదర్శనశాలలో ఉందని చారిత్రక వివరాలు చెబుతున్నాయి.

తెలంగాణ-కర్ణాటక సరిహద్దులోని గొబ్బూరులో లభించిన ఈ శాసనంలో బోనాల పండుగ నిర్వహణ కోసం రాజ్యం నుంచి చెల్లించాల్సిన పన్నులను రద్దు చేస్తున్నట్లు స్పష్టంగా పేర్కొన్నట్లు పరిశోధకులు వెల్లడిస్తున్నారు.

ఒక పండుగ నిర్వహణకు సంబంధించి పన్నుల మినహాయింపు, ఇతర సదుపాయాల గురించి రాజశాసనంలో ప్రస్తావన రావడం.. అప్పటికే బోనాల సంప్రదాయం ప్రజల జీవనంలో బలంగా స్థిరపడిందనే విషయానికి ముఖ్యమైన చారిత్రక ఆధారంగా భావిస్తున్నారు.

కుతుబ్‌షాహీల కాలంలోనూ కొనసాగిన బోనాల సంప్రదాయం

హైదరాబాద్ నిర్మాత మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్‌షా కాలంలోనూ బోనాల సంప్రదాయం కొనసాగినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయని చరిత్ర పరిశోధకులు చెబుతున్నారు. శాలిబండ గ్రామంలో బోనాలు జరుపుకుంటున్న దృశ్యాలున్న ఒక సూక్ష్మ చిత్రపటం దీనికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తోంది.

అంటే బోనాలు కేవలం ఒక ప్రాంతానికి మాత్రమే పరిమితమైన ఉత్సవం కాకుండా, హైదరాబాద్ పరిసరాల్లోనూ కాలక్రమేణా బలమైన సంప్రదాయంగా రూపుదిద్దుకున్నట్లు చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

గోల్కొండలో 400 ఏళ్లుగా ఆషాఢ బోనాలు

గోల్కొండ కోటలోని జగదాంబిక ఆలయంలో గత 400 ఏళ్లుగా ఆషాఢ బోనాలు నిరంతరాయంగా జరుగుతున్నాయని స్థానిక చారిత్రక సంప్రదాయాలు చెబుతున్నాయి. ప్రతి ఏడాది ఆషాఢ మాసంలో గోల్కొండ బోనాలతో ఉత్సవాలకు శ్రీకారం చుడతారు.

అక్కడి నుంచి హైదరాబాద్‌లోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఉన్న అమ్మవారి ఆలయాలకు బోనాల పండుగ విస్తరిస్తుంది. సికింద్రాబాద్ ఉజ్జయిని మహంకాళి, బాల్కంపేట ఎల్లమ్మ, లాల్‌దర్వాజా సింహవాహిని మహంకాళి, చిలకలగూడ కట్టమైసమ్మ తదితర ఆలయాల్లో జరిగే బోనాలు తెలంగాణలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన వేడుకలుగా నిలిచాయి.

ప్లేగు వ్యాధితో బోనాలకు మరో అధ్యాయం

బోనాల చరిత్రలో 19వ శతాబ్దంలో హైదరాబాద్‌లో సంభవించిన ప్లేగు వ్యాధి ఘటనకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. ప్లేగు వ్యాధి నుంచి ప్రజలను కాపాడాలని అమ్మవారిని ప్రార్థిస్తూ మొక్కులు చెల్లించడం, అనంతరం బోనాలు సమర్పించడం వంటి సంప్రదాయాలు బలపడ్డాయని ప్రజల్లో విశ్వాసం ఉంది.

అయితే ప్లేగు వ్యాధి సమయంలోనే బోనాలు మొదలయ్యాయని చెప్పడం చారిత్రకంగా సరైనది కాదని 1516 నాటి శాసనం వంటి ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ప్లేగు కాలం బోనాల సంప్రదాయానికి కొత్త ఊపునిచ్చిన లేదా హైదరాబాద్‌లో మరింత విస్తరించడానికి కారణమైన ముఖ్యమైన ఘట్టంగా చూడవచ్చు.

బోనం అంటే ఏమిటి?

‘బోనం’ అనే పదం భోజనం నుంచి వచ్చిందని చెబుతారు. అమ్మవారికి నైవేద్యంగా బియ్యం, పాలు, బెల్లం తదితర పదార్థాలతో తయారు చేసిన అన్నాన్ని ప్రత్యేకంగా అలంకరించిన కుండలో ఉంచి మహిళలు నెత్తిన పెట్టుకుని ఆలయానికి తీసుకెళ్లి సమర్పిస్తారు.

బోనం కుండను పసుపు, కుంకుమ, వేపాకులతో అలంకరించడం ఆనవాయితీ. మహిళలు సంప్రదాయ దుస్తులు ధరించి అమ్మవారికి బోనం సమర్పించడం ఈ పండుగలో ప్రధాన ఆకర్షణ.

బోనాలతో పాటు పోతురాజు, రంగం, ఘటం, తొట్టెలు, ఫలహారం బండ్లు వంటి అనేక జానపద సంప్రదాయాలు కూడా బోనాల వేడుకల్లో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నాయి.

తెలంగాణ ఆత్మను ప్రతిబింబించే పండుగ

బోనాలు కేవలం మతపరమైన పండుగ మాత్రమే కాదు. తెలంగాణ గ్రామీణ జీవన విధానం, జానపద కళలు, మహిళల భక్తి, గ్రామదేవతల ఆరాధన, స్థానిక సంప్రదాయాలు, సామూహిక ఉత్సవ సంస్కృతికి ఇది ప్రతీకగా నిలుస్తోంది.

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆవిర్భావం తర్వాత బోనాల పండుగకు మరింత ప్రాధాన్యం లభించింది. రాష్ట్ర పండుగగా బోనాలను అధికారికంగా నిర్వహిస్తూ ప్రభుత్వం, దేవాదాయ శాఖ, స్థానిక సంస్థలు భారీ ఏర్పాట్లు చేస్తుంటాయి.

చరిత్ర చెబుతున్న బోనాల ప్రస్థానం

కామారెడ్డి ప్రాంతంలోని ప్రాచీన శిల్పాల నుంచి కీసరగుట్టలో లభించిన విష్ణుకుండినుల కాలం నాటి ఆధారాలు.. కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి కాలం నాటి ప్రస్తావనలు.. క్రీ.శ. 1516లో శ్రీకృష్ణదేవరాయల శాసనం.. కుతుబ్‌షాహీల కాలం నాటి చిత్ర ఆధారాలు.. గోల్కొండలో కొనసాగుతున్న ఆషాఢ బోనాల సంప్రదాయం.. ఇవన్నీ కలిపి చూస్తే తెలంగాణలో అమ్మవారి ఆరాధనకు ఎంతో ప్రాచీనమైన చరిత్ర ఉన్నట్లు స్పష్టమవుతోంది.

అందువల్ల 1816లో ప్లేగు వ్యాధి సమయంలోనే బోనాలు ప్రారంభమయ్యాయని చెప్పడం కంటే, అంతకుముందే తెలంగాణ సమాజంలో అమ్మవారికి బోనం సమర్పించే సంప్రదాయం ఉన్నదని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. అయితే 3 వేల ఏళ్ల నాటి సంప్రదాయానికి సంబంధించిన వాదనలను మరింత బలపరిచేందుకు పురావస్తు, శాసన, సాహిత్య ఆధారాలపై ఇంకా విస్తృత పరిశోధన అవసరమనే అభిప్రాయం కూడా ఉంది.

చరిత్రను, భక్తిని, జానపద సంస్కృతిని తనలో ఇముడ్చుకున్న బోనాలు నేడు తెలంగాణ ప్రజల సాంస్కృతిక అస్తిత్వానికి, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకగా నిలుస్తున్నాయి.

-శ్రీనివాస్ నాయక్

స్టేట్ బ్యూరో,నిజం న్యూస్